Tuesday, August 15, 2017

Όταν επισκεφτήκαμε την Ιβηρική και τη Σικελία

Παρότι αρκετά κουρασμένος μετά τη σημερινή επιστροφή, επιμένω να θέλω να κάτσω να καταγράψω εδώ μερικές αράδες σκέψεις και εμπειρίες μετά από την πολυήμερη εκδρομή σε νέους τόπους. Επιμένω μάλλον φοβούμενος μην τύχει και μου δραπετεύσουν πριν προλάβω να τις αποτυπώσω όσο το δυνατόν καλύτερα, φρέσκιες-φρέσκιες όπως τις έχω τώρα. Όσο για την κούραση, αναμενόμενη σε τέτοιες περιπτώσεις και πολύ περισσότερο όταν αυτήν τη φορά κληθήκαμε να κάνουμε την εκδρομή παρέα με έναν μπόμπιρα, ούτως ή άλλως ενθουσιώδη συνοδοιπόρο μας, πάντα έτοιμο να ανακαλύψει νέα πράγματα, ο οποίος όμως απαιτεί τις ιδιαίτερες φροντίδες μας!

Αυτή τη φορά, λοιπόν, αφορμή για το ταξίδι στάθηκαν δύο γάμοι. Ναι, δύο ζευγάρια καλών ξένων φίλων μας εδώ στο Μόναχο (τι ωραίο πράγμα η πολυπολιτισμικότητα εδώ!) πήραν τη μεγάλη απόφαση να ενώσουν επίσημα τις ζωές τους... ταυτόχρονα! Εντάξει, σχεδόν ταυτόχρονα εννοώντας ότι οι ημερομηνίες που όρισαν για τους γάμους τους ήταν με πέντε μέρες μόνο διαφορά. «Ε, και; Σιγά, σχεδόν μια βδομάδα!» θα πει κάποιος και με το δίκιο του. Όταν όμως ο ένας τόπος τέλεσης του μυστηρίου απέχει από τον άλλο μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα, ε, τότε μπορεί όντως να φαντάζει στα μάτια των καλεσμένων ως ταυτόχρονα! Και κάπως έτσι «αναγκαστήκαμε» να επισκεφτούμε δυο γωνιές της νότιας Ευρώπης που πάντα θα θέλαμε: τη Χώρα των Βάσκων στο βόρειο μέρος της Ιβηρικής, με επίκεντρο το Σαν Σεμπαστιάν, που ένα και μόνο καρτ ποστάλ του αρκεί για να σε καταγοητεύσει, και τη Σικελία με επίκεντρο την Τσεφαλού (ή Κεφαλοίδιον ή Κεφαλοΐδιον όπως αποκαλούνταν από τους αρχαίους Έλληνες), που ως κομμάτι άλλοτε κοιτίδας ακμαίου Ελληνισμού σε προκαλεί αναμφίβολα να τη γνωρίσεις.


Παρόλο που μια τέτοια συνδυαστική εκδρομή απαίτησε χρονοβόρα οργάνωση λεπτομερειών, απασχολώντας μας η προετοιμασία της απ΄ αυτή την άποψη καιρό πριν, ίσως τελικά ακριβώς λόγω αυτού, ομολογώ ότι δεν είχε προηγηθεί από πλευράς μου και τόσο καλή πληροφόρηση γύρω από τους προορισμούς ως συνήθως. Κρίνοντας από τους από κει φίλους, είχαν περιοριστεί οι προσδοκίες μου στην εγκαρδιότητα, την αμεσότητα, τη φιλοξενία των ντόπιων, με την ελπίδα να επιβεβαιωθούν όλα επί τόπου.

Σ΄ ένα μόνο, ωστόσο, ταξιδιωτικό άρθρο που πρόφτασα να διαβάσω την προηγουμένη της αναχώρησης για τη Χώρα των Βάσκων, τον πρώτο προορισμό, μου έκανε εντύπωση ότι γινότανε λόγος για πολλή βροχή. Και όταν το επόμενο μεσημέρι είχαμε φτάσει στο Μπιλμπάο, θυμάμαι που σκέφτηκα πόσο δίκαιο είχε εκείνο το άρθρο, γαμώτο (πρόκειται για ένα ομολογουμένως εξαιρετικό άρθρο)! Τότε μάθαμε ότι αυτό το εκνευριστικό, σύνηθες εκεί ψιλόβροχο λέγεται στη γλώσσα των Βάσκων «τσίρι μίρι». Και λέω γλώσσα των Βάσκων και όχι ισπανικά όπως θα περίμενε βασικά κανείς, γιατί πρόκειται όντως για μια άλλη γλώσσα -ούτε καν διάλεκτο-, την euskara, επίσημη κι αυτή που κρατάει λέει από την αρχαιότητα, διατηρώντας την ιδιαιτερότητά της, έτσι που οι γλωσσολόγοι δεν έχουν καταφέρει να την κατατάξουν σε μια από τις γνωστές οικογένειες γλωσσών. Είχα βέβαια τύχη βουνό γιατί το ένα και μοναδικό άρθρο που είχα διαβάσει, είχε προλάβει να με πληροφορήσει και γι΄ αυτό, προετοιμάζοντάς με για πινακίδες στους δρόμους όλες εις διπλούν, τόσο στα ισπανικά όσο και στα βασκικά.

Άνθρωποι περήφανοι για την ιδιαίτερη ταυτότητά τους, την εκφρασμένη και μέσα από τη γλώσσα, οι Βάσκοι. Κάτοικοι σε έναν τόπο πλούσιο φυσικά. Παρότι καλοκαίρι και σίγουρα σε πλήρη αντίθεση με ό,τι ξέρουμε από την πατρίδα μας, παντού εμφανής στο γύρω τοπίο η βλάστηση σε ευρεία γκάμα αποχρώσεων του πράσινου. Τόπος εύφορος και μάλλον βασιζόμενοι σε μια ως εκ τούτου αυτάρκειά του, οι Βάσκοι στο πέρας της ιστορίας επιδίωκαν την αυτονομία ή ανεξαρτησία τους. Αν και προσωπικά υποστηρικτής της ιδέας της «ισχύος εν τη ενώσει», μπορώ ωστόσο να υποψιαστώ τους λόγους για τους οποίους επιλέγει κάποιος να αντιδράσει έτσι, φοβούμενος μη χάσει την ταυτότητά του.


Έχοντας ξεκουραστεί στο αυθεντικό, γραφικό ψαροχώρι Όριο, περάσει από τη Θαραούτθ των surfer και τη μεσαιωνική Γκετάρια, αφού γίναμε με τις καλύτερες εντυπώσεις μάρτυρες της επίσημης γαμήλιας ένωσης των φίλων μας και το γλεντήσαμε δεόντως στο κοσμοπολίτικο Σαν Σεμπαστιάν, σκασμένοι από τα νόστιμα «πίντσος», τα τοπικά μεζεδάκια, φύγαμε από τη Χώρα των Βάσκων με τις καλύτερες αναμνήσεις, ξεκινώντας να προλάβουμε τον επόμενο κιόλας γάμο στη Σικελία (σε τρεις μόνο μέρες!).

Η αεροπορική σύνδεση μας επέβαλε να πάμε μέσω Βαρκελώνης κι εμείς μετά χαράς δεχτήκαμε την ευκαιρία να περάσουμε μερικές ώρες στην πρωτεύουσα της Καταλονίας, με ό,τι προφτάσουμε να δούμε εκεί. Η αλήθεια είναι ότι η Βαρκελώνη έχει τη φήμη μιας εκ των ομορφότερων και ζωντανότερων μητροπόλεων της Μεσογείου με πλήθος αξιοθέατων ή δραστηριοτήτων. Θα πρέπει βέβαια αυτή η φήμη να έχει εξαπλωθεί πάρα πολύ τα τελευταία χρόνια έτσι που ο τουρισμός χτυπάει ρεκόρ. Με όλη την ειλικρίνεια δεν είχα σκεφτεί όμως ποτέ ότι αυτό μπορεί να είναι και προβληματικό και δε θυμάμαι άλλη φορά να ενοχλούμαι από τις μάζες τουριστών. Και αυτή δεν είναι τελικά μόνο δική μου εντύπωση αφού εκ των υστέρων διάβασα ότι πρόκειται για υπαρκτό πρόβλημα που με διάφορους τρόπους επιχειρείται να αντιμετωπιστεί, όπως π.χ. θέτοντας περιορισμούς στον αριθμό των διαθέσιμων κλινών προς ενοικίαση στην πόλη. Σε αυτό το πλαίσιο εξηγείται μάλλον και σειρά αφισών στους δρόμους για σεβασμό των ντόπιων από πλευράς των τουριστών!



Κατά τ΄ άλλα, δε γίνεται να περάσει απαρατήρητη η αρχιτεκτονική υπογραφή του χαρισματικού Καταλανού στο μουντό εν μέρει ιστό της μεγαλούπολης. Ο λόγος φυσικά για τον Γκαουντί που με τις εμπνευσμένες περίτεχνες επεμβάσεις του σε πάρκα της πόλης (Park Güell), πολυκατοικίες (Casa Batlló ή Casa Milà) και μεγαλοπρεπείς καθεδρικούς ναούς (Sagrada Familia) φαντάζει αξεπέραστος ακόμη και σήμερα στα μάτια των επισκεπτών. Την εικόνα της πόλης ολοκληρώνει η παραθαλάσσιά θέση της που της χαρίζει μια ιδιαίτερη αύρα, με πολλά ψάρια διαθέσιμα στο πιάτο των καλοφαγάδων και άλλα τόσα στο εντυπωσιακό, τεράστιο ενυδρείο στην παραλία της πόλης, τη γνωστή Μπαρτσελονέτα.

Μ΄ αυτά και μ΄ αυτά ούτε που καταλάβαμε πώς είχε πλησιάσει η ημερομηνία του γάμου στην Σικελία και όταν την παραμονή προσγειωθήκαμε στο Παλέρμο και βγήκα απ΄ το αεροδρόμιο έξω, ένιωσα ένα κύμα ζεστού αέρα να μου προκαλεί δυσφορία. Η αλήθεια είναι ότι αυτή η ατμόσφαιρα κάτι μου θύμισε από Ελλάδα, για να αποδειχθεί βέβαια έπειτα ότι αυτό δεν ήταν το μόνο. Τόσο το φυσικό περιβάλλον, το ξερό κατά βάση, όσο και το κλίμα είναι πράγματι παρόμοια. Αυτό το γνώριμο περιβάλλον σε συνδυασμό με την πλεονεκτική θέση της στο κέντρο της Μεσογείου, φαίνεται θα αποτέλεσαν τους καθοριστικούς παράγοντες για την επιλογή της Σικελίας από τους αρχαίους Έλληνες ως ενός από τους πιο πρώιμους στόχους των ναυτικών επιχειρήσεων και αποικιακών τους δραστηριοτήτων. 

Σήμερα αδιάψευστος μάρτυρας αυτής της δραστηριότητας τα αμέτρητα αρχαιολογικά ευρήματα: αγγεία, ναοί, θέατρα, πολλά εκ των οποίων πολύ καλά διατηρημένα, που δεν καταφέραμε όμως δυστυχώς να επισκεφτούμε επί τόπου. Απεναντίας, εύκολα προσβάσιμος ακόμη και με παιδικό καρότσι στέκεται καταμεσής στην παλιά πόλη της Τσεφαλού ο καθεδρικός ναός που εξωτερικά δε δείχνει να διαφέρει σε γενικές γραμμές από τα βορειοευρωπαϊκά πρότυπα. Η είσοδος στο ναό μου επιφυλάσσει ωστόσο μια έκπληξη: το Χριστό τον Παντοκράτορα σε εμφανώς βυζαντινή τεχνοτροπία απεικονισμένο, ελλείψει τρούλου, στην κόγχη του ιερού, με έκφραση ανήσυχη και συνάμα επιβλητική, κρατώντας βιβλίο, στις σελίδες του οποίου αναγράφεται και στα ελληνικά «Εγώ ειμί το φως του κόσμου...». Αργότερα έμαθα ότι αυτή η εντυπωσιακή μίξη είναι απότελεσμα του γεγονότος ότι στο πέρας των αιώνων η Σικελία τέλεσε ξανά υπό την άμεση ή έμμεση κυριαρχία των Ελλήνων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Με τελευταία περίοδο, ωστόσο, ελληνικής επιρροής στον πολιτισμό της Σικελίας τον 12ο αιώνα, οπότε, λέει, θα πέσει διαδοχικά στα χέρια των Γερμανών, των Φράγκων και των Ισπανών, αλλάζοντας πλέον κατεύθυνση στην ιστορία.




Δηλαδή πάνε πολλοί αιώνες πλέον που «χώρισαν» οι δρόμοι μας αλλά αυτό με δυσκολεύει να εξηγήσω μια ακόμη ομοιότητα που άφησα για το τέλος... Μάλλον όπως στην περίπτωσή μας, οι Σικελοί απέναντι στους φίλους τους χαλί να τους πατήσουν, συμπεριφορά όμως αντιδιαμετρικά αντίθετη αν είσαι ξένος. Με διάφορες αφορμές πάντως μας έγινε δυστυχώς σαφής η έλλειψη σεβασμού, σε προσωπικό ή οδηγικό επίπεδο, ή μας δόθηκε η εντύπωση ότι προσπαθούσαν να μας εκμεταλλευτούν ως τουρίστες. Και όλο αυτό σ΄ ένα κλίμα «χαλαρής» ανοργανωσιάς, λες και βρισκόμασταν αντιμέτωποι με την τυπική συμπεριφορά «Ελληναράδων»! Τι στο καλό, το ΄χει το κλίμα;!

Μπορεί να ακουστεί κοινότοπο αλλά θα τολμήσω να επαναλάβω ότι αυτό που κάνει τελικά πιο βαριές τις αποσκευές σου επιστρέφοντας από το ταξίδι είναι ίσως αυτό το πολυπόθητο «γνώθι σαυτόν», να έχεις μάθει κατά τι καλύτερα τον εαυτό σου. Δοκιμάζοντας τα όρια ή τις κάθε είδους αντοχές σου, διδασκόμενος από την άγνωστη μέχρι τότε σοφία των εκεί ξένων αλλά και τα γνώριμά σου ελαττώματά τους. Κι αν σταθούν αυτά ικανά να σε κάνουν καλύτερο, τότε «ἤδη θὰ τὸ κατάλαβες ᾑ Ἰθάκες τί σημαίνουν». Δηλώνω ευθύς αμέσως έτοιμος να με γνωρίσω καλύτερα μέσα από το επόμενο ταξίδι!

Thursday, June 15, 2017

Από τη μη πληρότητα της λογικής στην πληρότητα της ανθρωπιάς

Το 1931 ένας νεαρός τότε, βιεννέζος μαθηματικός, ένα χρόνο μετά το πέρας της διδακτορικής του διατριβής, δημοσιεύει ένα θεώρημα σύμφωνα με το οποίο για κάθε αξιωματικό σύστημα αρκετά ισχυρό ώστε να περιγράφει την αριθμητική των φυσικών αριθμών, υπάρχουν αληθείς προτάσεις για αυτούς τους αριθμούς που δεν μπορούν να αποδειχθούν. Πρόκειται για το μεγαλοφυή Κουρτ Γκέντελ (Kurt Gödel) και το μνημειώδες θεώρημα της μη πληρότητας της λογικής, το οποίο κατάφερε ένα καίριο χτύπημα στον άκρατο ορθολογισμό όλων εκείνων των επιστημόνων που έχοντας αποκηρύξει τις όποιες μεταφυσικές αναζητήσεις του ανθρώπου, πίστεψαν πως με τη λογική και μόνο μπορεί να κατακτηθεί η απόλυτη αλήθεια.

Σχεδόν έναν αιώνα μετά φαίνεται πως πολλοί σύγχρονοι επιστήμονες αγνοούν την πρόταση αυτή αν κρίνει κανείς από την υπεροψία και την αμετροέπειά τους, παριστάνοντας πως είναι σε θέση με την αυστηρή επιστήμη τους να τα εξηγήσουν όλα, ότι τα ξέρουν όλα. Και μαζί με τον Γκέντελ, μάλλον αγνοούν και την «αβεβαιότητα» του Χάιζενμπεργκ ή τη «σχετικότητα» του Αϊνστάιν και την επανάσταση που σήμαναν αυτές στην ιστορία των ανθρώπινων ιδεών για την αντίληψη της πραγματικότητας. 

«Μα καλά», θα πει κανείς, «ο λόγος για μια πολύ συγκεκριμένη μαθηματική απόδειξη και πώς περιμένεις να είναι στους περισσότερους γνωστή;». Θα τολμούσα, ωστόσο, να πω ότι δεν είναι ακριβώς έτσι και ότι προεκτάσεις της μπορούν κάλλιστα να θεωρηθούν από μια φιλοσοφική σκοπιά. Ο ίδιος ο Γκέντελ εξάλλου ερωτούμενος για το νόημα της μη πληρότητας σε άλλους χώρους της κοινωνίας ή της ψυχολογίας, απάντησε: «Μας δείχνει ότι μια κοινωνία που θέλει να προχωρήσει αποκλειστικά και μόνο με νόμους και κανόνες, δε θα μπορέσει να λύσει τα προβλήματα που της θέτει η ζωή. Το ίδιο ισχύει και για τα μεμονωμένα της μέλη».

Για να είμαι ειλικρινής θα πρέπει να ομολογήσω ότι και ΄γω ο
ίδιος, παρότι θετικός επιστήμονας με έλξη στα μαθηματικά, δεν είχα υπόψη το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ, μέχρι που μου επέστησε σχετικώς την προσοχή ο ευρηματικός Απόστολος Δοξιάδης που μαζί με την παρέα του με τρόπο αριστουργηματικό στο «Logicomix» καθώς και στο «Από την παράνοια στους αλγορίθμους» πραγματεύεται με έμπνευση καλλιτεχνική το θέμα. 

Και έκτοτε συγκλονισμένος μπήκα σε μπελάδες προβληματισμού... για να υποπτευθώ σιγά-σιγά ότι το εν λόγω θεώρημα καθιστά «επιστημονικά» σαφές ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι κάτι παραπάνω από μια ψυχρή λογική, τέτοια που θα μπορούσε εν τέλει να κωδικοποιηθεί και να περάσει στη μηχανή, εξισώνοντάς την με τον άνθρωπο. Ευτυχώς για την ανθρώπινη ύπαρξη διαποτίζεται κι από συναισθήματα, διακατέχεται κι από ένα πνεύμα ελεύθερο.

Με αυτόν το γνώμονα, κατά την άποψή μου, αναμένεται και η στάση του επιστήμονα. Έχοντας πάντα κατά νου το ερώτημα για το ρόλο του επιστήμονα, έρχεται αυτές τις μέρες να μου δώσει αφορμή το συνοδευτικό κείμενο της εξέτασης στο μάθημα της γλώσσας στις πρόσφατες φετινές πανελλαδικές, που φέρει τον τίτλο «Επιστήμη και επιστήμονες» με την υπογραφή του Γρηγόρη Σκαλκέα από μια ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών.

Ζητήθηκε λοιπόν από τους εξεταζόμενους μαθητές να αναπτύξουν την άποψή τους για το ρόλο της επιστήμης ως προς την αντιμετώπιση σύγχρονων προβλημάτων και ποιο θα πρέπει να είναι το ήθος του επιστήμονα στην εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού. Μιλώντας για πανελλήνιες αγχώθηκα ήδη και δυσκολεύομαι να επιχειρηματολογήσω εκτενώς μέσα από ωραία εκφραστικά μέσα και δομές, απ΄ αυτά δηλαδή που θα περίμεναν οι εξεταστές! Αναρωτιέμαι πάντως, τι άλλο θα μπορούσε να αναμένεται να ΄ναι ένας άνθρωπος που επ΄ ευκαιρία της επιστήμης του εξάσκησε το πνεύμα του, παρά υπεύθυνος ως προς μια κοινωνία δοκιμαζόμενη από πολλές προκλήσεις πνευματικής έκπτωσης και υποβάθμισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας; Μου μοιάζει άλλωστε τόσο στρεβλή η εικόνα ενός επιστήμονα απομονωμένου στο μικρόκοσμό του και μόνο, αδιάφορου να συνδράμει το σύνολο από το μετερίζι του. Μια φράση που μου ΄ρχεται εν προκειμένω στο μυαλό για να με εκφράσει λακωνικά (έτσι λακωνικά δε νομίζω όμως να πετύχαινα και πολύ υψηλή βαθμολογία στις πανελλήνιες!): «Το κακό θριαμβεύει στον κόσμο μια και οι καλοί δεν κάνουν τίποτα!».

Πάντως, ο διακεκριμένος γιατρός, κ. Σκαλκέας είχε επισημάνει σχετικά στην ομιλία του τα εξής (μεταφέρω με προσοχή μην τύχει και παραποιηθούν τα λεγόμενά του!):
«Για να παραμείνουν όμως οι στόχοι της επιστήμης ανθρωποκεντρικοί, κρίνεται απολύτως αναγκαίος ο επανακαθορισμός τους από "προσωπικότητες με υψηλά ηθικά ιδανικά", κατά τον Αϊνστάιν, δηλαδή από έντιμους, συνεπείς και ανιδιοτελείς, διορατικούς, ειλικρινείς και αντικειμενικούς ανθρώπους-επιστήμονες».

Monday, April 24, 2017

Ο Αϊ-Γιώργης ο... βιβλιοφόρος!


 
Η διπλή γιορτή στις 23 του Απρίλη*


Η 23η Απριλίου σήμαινε για μένα τις περισσότερες φορές ένα λόγο γιορτής: παρά το μπέρδεμα που συνήθως συνεπάγεται η ύπαρξη του δεύτερου ονόματος (φαντάσου πόσω μάλλον τώρα στο εξωτερικό!), δεδομένου ότι το πρώτο, αυτό με το οποίο είμαι κυρίως γνωστός δε γιορτάζεται με ευρέως γνωστή γιορτή (εκτός κι αν είσαι απ΄ την όμορφη Σκόπελο!), δέχτηκα από μικρός και επιδίωκα μετά χαράς να λαμβάνω τις ευχές του Αϊ-Γιώργη. Νιώθοντας έτσι κι εγώ κατά τι κομμάτι του μάλλον πιο πολυπληθούς γκρουπ της ελληνικής κοινωνίας υπό συγκεκριμένο όνομα, όλων των Γιώργηδων, εξ αυτών που πρωτοστατούν πάντα στον εορτασμό της πάνω εκκλησίας του χωριού μου, εκεί όπου κάθε παραμονές του πολιούχου ετοιμάζεται το κεσκέκ, ένα απ΄ τα πιο νόστιμα ποντιακά εδέσματα. Σίγουρα μαζί με μένα το χαιρόταν πολύ τότε κι ο συνονόματος παππούς μου ο συγχωρεμένος!

Και φέτος παραμονές ετούτης της γιορτής μού πέφτει για πρώτη φορά στην αντίληψη πως κατά την ημερομηνία αυτή έχει καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια από την UNESCO κι ένας ακόμη εορτασμός συμβολικός, o οποίος νιώθω επίσης ότι με αφορά, και μάλιστα για λόγο για τον οποίο δε διάλεξε κάποιος άλλος για μένα αλλά χάριν κάποιας αγάπης. Ο λόγος για το βιβλίο και την αντίστοιχη Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου. Και δεν πρόκειται για τυχαία επιλογή της ημερομηνίας αφού τότε εν έτει 1616 κατά απίστευτη σύμπτωση έφυγαν από τη ζωή δύο πολύ μεγάλα ονόματα των γραμμάτων παγκοσμίως: ο ισπανός συγγραφέας του Δον Κιχώτη, Μιγκέλ Ντε Θερβάντες και ο άγγλος δραματουργός Γουίλιαμ Σαίξπηρ.

Εντάξει, πρέπει να παραδεχτώ ότι όπως όλες οι σχέσεις ζωής δεν ξεκινούν πάντα με τον πιο ευνοϊκό τρόπο, έτσι και το βιβλίο μπήκε λίγο αργά στη ζωή μου με τη σημασία που ΄χει σήμερα. Πράγματι, κατά την εποχή των σχολικών μου χρόνων κάτι δεν είχε γίνει απ΄ όσο φαίνεται καλά και τον ελεύθερό μου χρόνο κάθε άλλο παρά με την παρέα ενός βιβλίου προτιμούσα να τον περνάω. Έπρεπε να φτάσω έπειτα έφηβος για να πειστώ, δεν ξέρω κι εγώ ακόμη πώς, από την όχι και τόσο συμπαθή φιλόλογο του σχολείου για το ανάγνωσμα ενός προτεινόμενου έργου. Κι ήταν τότε που ο Ηλίας Βενέζης με πήρε από χέρι και με ταξίδεψε σιγά-σιγά στο μαγευτικό κόσμο της Αιολικής Γης, με τα μάτια ενός παιδιού στον κόσμο κάτω από τα Κιμιντένια όρη της Μικράς Ασίας, αποκρύπτοντας τις κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις που σιγόβραζαν στο παρασκήνιο, τη σημασία των οποίων έμελε να μάθω αργότερα, υποψιαζόμενος πια τι είχε ολότελα χαθεί. Και κάπως έτσι με συνεπήρε το διάβασμα και σταδιακά περνώντας από κόσμους ρομαντικούς, ό,τι πρέπει για τα μάτια ενός εφήβου, όπως π.χ. αυτόν που επιδέξια είχε πλάσει η Αλκυόνη Παπαδάκη στο Αμάν... Αμάν!, και πάντα παρά το φόρτο διαβάσματος των «υποχρεωτικών» βιβλίων του εκάστοτε προγράμματος σπουδών, γινόμουν
δειλά-δειλά διατεθειμένος να βρω κάπου-κάπου μια  ευκαιρία για μια φανταστική ή εκπαιδευτική εξόρμηση μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου. Μέχρι που έφτασα στο Ντοστογιέφσκι κι εκεί πια η τυχόν ευκαιρία στη γεμάτη καθημερινότητα έγινε εθισμός!

Βέβαια, η αλήθεια είναι ότι η σχέση αυτή επισφραγίστηκε απ΄ όταν άφησα τα πάτρια εδάφη για τους άγνωστους δρόμους του εξωτερικού. Μάλλον η ανάγκη επαφής μέσω της γλώσσας με ό,τι είχα αφήσει πίσω ή η ανάγκη ερμηνείας του μέσα από δοκίμια και μελέτες ή ακόμη φιλοσοφώντας, θα πρέπει να ΄ταν που συνέβαλαν σ΄ αυτό. Σε παρόμοιο πλαίσιο με την ανάγκη επικοινωνίας μέσω αυτών των αράδων που διαβάζεις εδώ. Ίσως απλά κι από αντίδραση ζώντας στην εποχή πλέον της ψηφιακής παντοκρατορίας και υπερπληροφόρησης, που όπως πάντα χρειάζεται να νιώσεις την απειλή ότι χάνεις κάτι για να το εκτιμήσεις.

Ευχή μου με αφορμή αυτόν το συμβολικό εορτασμό να έρθουν όσοι περισσότεροι νέοι άνθρωποι γίνεται σε επαφή με το βιβλίο, όντας σίγουρος ότι όλο και κάποιοι θα κλείσουν εισιτήρια για τα ατέλειωτα ταξίδια του νου σε κόσμους ανεξερεύνητους που μόνο οι σελίδες κάποιου βιβλίου μπορούν να υποσχεθούν. Και πού ξέρεις, αυτοί οι αναγνώστες με διευρυμένους τους ορίζοντες μπορεί αύριο μεθαύριο να είναι σε θέση να κάνουν τον κόσμο μας καλύτερο. Απ΄ αυτή την άποψη το χάρηκα ιδιαιτέρως και γιόρτασα φέτος διπλά στις 23 του Απρίλη!


© Vladimir Kush, 
«Το διάβασμα μας κάνει όλους μετανάστες. Μας παίρνει μακριά από τα σπίτια μας, αλλά το σπουδαιότερο, μας βρίσκει σπίτια παντού». - Jean Rhys



* Σύνθεση βασισμένη σε φωτογραφική λήψη της εικόνας του Αϊ-Γιώργη από τον Ricardo André Frantz και εικόνα φόντου από την ιστοσελίδα http://www.sierra2.org.

Saturday, April 8, 2017

Μαγικές λύσεις


Τροφή για σκέψη για το θέμα της συμμετοχής στη σφαίρα των κοινών, που τόσο με έχει κατά καιρούς απασχολήσει στη αναζήτηση καλύτερων συλλογικών κοινωνικών προοπτικών, από κάποιον σπουδαίο αντισυμβατικό ή αντισυστημικό στοχαστή της εποχής μας. Ορίστε, λοιπόν, τι απαντά ο Noam Chomsky όταν ερωτάται σχετικώς:

«Μαθαίνουμε δοκιμάζοντας. Δεν μπορούμε να ξεκινήσουμε τώρα, με όσα γνωρίζουμε και κατανοούμε σήμερα, και να πούμε: Εντάξει, ας σχεδιάσουμε μια ελεύθερη  [καλύτερη] κοινωνία. Πρέπει να αποκτήσουμε ενόραση και κατανόηση που να μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε βήμα βήμα προς αυτόν το σκοπό. Όπως και σε κάθε άλλο τομέα, όσο περισσότερα κάνεις, τόσο περισσότερα μαθαίνεις. Σχετίζεσαι με άλλους ανθρώπους και δημιουργείς οργανώσεις, και απ΄ αυτές τις κινήσεις αναφύονται νέα προβλήματα, νέες μέθοδοι, καινούργιες στρατηγικές.

»Αν κάποιος μπορούσε να ανακαλύψει μια γενική, συνολική στρατηγική, όλοι θα ήταν ευχαριστημένοι, αλλά αυτό δεν έχει συμβεί τα τελευταία δύο χιλιάδες χρόνια.

[…]

»Πώς θα μπορούσαμε να χαράξουμε μια γενική στρατηγική υπερνίκησης των αυταρχικών θεσμών; Νομίζω ότι τέτοιου είδους ερωτήματα τα κάνουν άνθρωποι που δε θέλουν να εμπλακούν. Όταν εμπλέκεσαι στην πάλη, προκύπτουν πολλά προβλήματα τα οποία μπορείς [πρέπει] να επεξεργαστείς.

»Αυτό δε γίνεται με το πάτημα ενός κουμπιού. Γίνεται με παθιασμένη, επικεντρωμένη δουλειά που σιγά σιγά αναπτύσσει την κατανόηση και τις σχέσεις των ανθρώπων, ημών των ιδίων, μαζί με υποστηρικτικά συστήματα και εναλλακτικούς θεσμούς. Τότε κάτι μπορεί να πετύχουμε».


(c) alphaspirit www.fotosearch.gr


Saturday, February 4, 2017

Οι «οκτώ», η ελληνική Δικαιοσύνη και ένας κόσμος στο παρά... 2,5'


Την ώρα που καταξιωμένοι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την κατάσταση του πλανήτη, η απόφαση ενός ανώτατου δικαστηρίου σε μια γωνιά αυτού του πλανήτη έρχεται ως σπίθα ελπίδας! Τι κι αν αυτή η γωνιά έχει κατά το παρελθόν φωτίσει ουκ ολίγες φορές τον κόσμο, σήμερα δεν είναι και τόσο αυτονόητο ούτε από κει, ούτε δυστυχώς κι από τις περισσότερες άλλες γωνιές του!


Το 1947 τα μέλη του Συμβουλίου Επιστήμης και Ασφάλειας του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Bulletin of Atomic Scientists φτιάχνουν το αποκαλούμενο ως «Ρολόι της Αποκάλυψης», ως ένα συμβολικό μέσο προειδοποίησης των κινδύνων για την Γη και την ανθρωπότητα που τίθενται από έναν πυρηνικό πόλεμο. Τότε τοποθέτησαν τους δείκτες στα επτά λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα. Έκτοτε οι δείκτες έχουν μετακινηθεί 19 φορές, φθάνοντας μόλις 2 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα το 1953, όταν οι ΗΠΑ αποφάσισαν να κατασκευάσουν τη βόμβα υδρογόνου, αλλά και 17 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα το 1991 με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Στο μεταξύ κίνδυνοι που λαμβάνονται υπόψη έχουν διευρυνθεί εκτός της πυρηνικής απειλής για να συμπεριληφθούν άλλες ρεαλιστικές απειλές. Φέτος είναι η πρώτη φορά από το 1953 που το ρολόι δείχνει τόσο κοντά στα μεσάνυχτα-καταστροφή. O λόγος γι΄ αυτό όπως εξηγεί το Συμβούλιο «η μεγάλη άνοδος του εθνικισμού στον κόσμο, οι δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με τα πυρηνικά όπλα, η υπερθέρμανση του πλανήτη, η επιδείνωση των συνθηκών ασφάλειας παγκοσμίως καθώς επίσης και η ολοένα και μεγαλύτερη άγνοια των επιστημονικών επιτευγμάτων». 

Κι ενώ κάπως έτσι δυσοίωνο διαγράφεται δυστυχώς το μέλλον, την προηγούμενη βδομάδα δόθηκε στη μικρή Ελλάδα μια πρώτης τάξης ευκαιρία για να αποδειχθεί στην πράξη η λεγόμενη ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και μαζί μ΄ αυτήν όλες οι δημοκρατικές αξίες, όταν ο Άρειος Πάγος απέρριψε το πιεστικό αίτημα για την έκδοση των οκτώ Τούρκων στρατιωτικών που η Άγκυρα κατηγορεί ως προδότες, ως επίδοξους πραξικοπηματίες. Μια απόφαση που μόνο εύκολη δεν ήταν, όπως έδειξε η πορεία της υπόθεσης από τις 16 Ιουλίου, οπότε οι οκτώ έφθασαν στην Αλεξανδρούπολη με ελικόπτερο και ζήτησαν άσυλο. Άλλά από τη στιγμή που η επίθεση της τουρκικής κυβέρνησης εναντίον της Δικαιοσύνης και εναντίον του κράτους δικαίου έλαβε διαστάσεις πογκρόμ, οι Έλληνες δικαστές στην ουσία δεν είχαν άλλη επιλογή.

"Η απόρριψη του αιτήματος της Τουρκίας εκθέτει τη χώρα μας σε απρόβλεπτες συνέπειες, αλλά η έκδοση των «οκτώ» θα αποτελούσε ανεξίτηλο στίγμα σε ένα λαό που τα μόνα που του έχουν απομείνει μέσα στην ατελείωτη κρίση και την υποτίμηση της περιουσίας και του ονόματός του είναι η περηφάνια και τα δημοκρατικά ιδεώδη", όπως εύστοχα παρατηρεί ο Ν. Κωνσταντάρας στην «Καθημερινή». Και συνεχίζει: "Η έκδοση των οκτώ θα έπληττε όχι μόνον το κύρος της ελληνικής Δικαιοσύνης αλλά και την ίδια την ιδέα της Δικαιοσύνης. Θα στιγμάτιζε όλους τους Έλληνες, των οποίων οι μύθοι, η λογοτεχνία, η Ιστορία αποτελούνται από γενναίες αποφάσεις και ενίοτε απέλπιδες πράξεις κατά του «δίκαιου» του ισχυρού. Η χθεσινή απόφαση ίσως αποδειχθεί επιζήμια στο άμεσο μέλλον, αλλά μέσα στον ζόφο της εποχής, είναι ανάσα και ανάταση για μια στιγμή σε αυτή την ανηφόρα δίχως τέλος".

Thursday, December 29, 2016

Κάνε κάτι, λοιπόν!

Κείμενο εισαγωγικό σε συνέντευξη της προέδρου μιας οργάνωσης με αξιέπαινο έργο για τους αυξανόμενους δυστυχώς αστέγους στους δρόμους της Αθήνας, της «Γέφυρας», στο οποίο έτυχε παραμονές της Γιορτής να πέσω πάνω, είχε ως εξής:

«Κάθε Χριστούγεννα νιώθουμε όλοι ένα τσίμπημα στην καρδιά. Καθώς πηγαίνουμε προς το σπίτι με τα ψώνια – κάτι λίγα για το καλό, μη νομίζεις, πάνε οι καλές εποχές – βλέπουμε εκείνο το κοριτσάκι στη γωνία και σπαράζει η καρδιά μας. Την Πρωτοχρονιά είναι ακόμα εκεί το τσίμπημα γιατί δεν μας αφήνουν σαν ανθρώπους να χαρούμε λίγο. Όπως βγαίνουμε από την αγορά, είναι εκείνος ο σκυφτός ο άνθρωπος – πόσων χρονών είναι, τον κάνεις 30, τον κάνεις και 300 – και θα του δίναμε κάτι, αλλά είναι και τα δύο χέρια πιασμένα από τις σακούλες. Και τι να πρωτοκάνεις; Πρόσφυγες, μετανάστες, φτώχεια, απελπισία, πού να πρωτοδώσεις; Άντε καημένε, εσένα ποιος σου έδωσε; Μόνος σου τα βγάζεις πέρα. Η πολιτεία τι κάνει; Ακούγεται λογικό, έτσι; 

»Έχω φίλο έναν πιτσιρικά. Για να πω την αλήθεια, είναι ο γιος μου και δεν είναι πια πιτσιρικάς. Αλλά είμαστε φίλοι και αυτό που θα σας πω το έλεγε όταν ήταν πολύ πιτσιρικάς: "Αν όλοι θυσιάζονταν για όλους, κανείς δεν θα χρειαζόταν να θυσιαστεί για κανέναν". Δεν είπαμε να κάνεις τα πάντα. Αλλά, κάνε κάτι!»

Κάνε κάτι, λοιπόν! Αυτή η προτροπή έρχεται να ξυπνήσει το συχνό προβληματισμό μου, και συνάμα απογοήτευση: γιατί τελικά τόσο δύσκολα συγκινούνται άνθρωποι κατά τ΄ άλλα προβληματιζόμενοι και με ανησυχίες, ώστε να λάβουν δράση προσφοράς προς το συνάθρωπο, δράση σε συλλογικό επίπεδο, δράση πέρα του στενού εγωιστικού πλαισίου; Αφήνοντας την «επανάσταση του καναπέ», της εύκολης κριτικής εξ αποστάσεως, την ασφάλεια πίσω από την οθόνη του υπολογιστή, έτσι που εν τέλει να μπορούν να επιβεβαιωθούν στην πράξη οι όποιες ευγενείς απόψεις τους. Του εαυτού μου φυσικά μη εξαιρουμένου!

Δίχως αμφιβολία οι ρυθμοί ζωής που επιβάλλονται πλέον σήμερα είναι τόσο δύσκολοι που δεν επιτρέπουν εύκολα περιθώρια τέτοιων δράσεων. Δράσεων που διεκδικούν πολύτιμο κομμάτι από τον περιορισμένο διαθέσιμο ελεύθερο χρόνο μας. Και εκτός αυτού, δεν έχω επίσης την παραμικρή αμφιβολία ότι ο σύγχρονος πολιτισμός έχει καταστήσει οτιδήποτε ανιδιοτελές κάθε άλλο παρά ελκυστικό, μετρώντας τα πάντα με το συνεπαγόμενό κέρδος τους.

Ο αντίλογος λέει, ωστόσο, πως θέτοντας τον εαυτό σου στην υπηρεσία των άλλων δίνεις χαρά σε σένα τον ίδιο, χαρά μη μετρήσιμη με οικονομικούς όρους. Και προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση κάνει λόγο ουσιαστικά το μήνυμα των ημερών των Χριστουγέννων: μακάριος όποιος στο βρέφος της Bηθλεέμ βλέπει τη δυνατότητα τη χαρισμένη στον άνθρωπο για την υπαρξιακή ελευθερία, μέσα από την οδό της αυταπάρνησης και πλήρους κοινωνίας με τους συνανθρώπους.

Ο Ντοστογιέβσκι το λέει καλύτερα στο «Όνειρο ενός γελοίου»: «Η ουσία είναι να αγαπάς τον πλησίον σου σαν το εαυτό σου, αυτό είναι όλο και δε χρειάζεται τίποτε άλλο: αμέσως θα μάθεις πώς χτίζεται ο παράδεισος. Κι όμως αυτό δεν είναι παρά μια πολύ παλιά αλήθεια, που την έχουμε διαβάσει και αναμασήσει δισεκατομμύρια φορές, μα που δεν έπαψε να παραμένει αποτελεσματική».

Κόντρα στη συνήθη επιφανειακότητα των ημερών την περιορισμένη στο γιορτινό διάκοσμο και το συναισθηματισμό, μια πρόσκληση για μετοχή σε αυτό τον τρόπο υπάρξεως, λοιπόν, η γιορτή η επαναλαμβανόμενη κάθε τέλος του χρόνου. Καλά Χριστούγεννα!


Το συναπάντημα του «γελοίου» του Ντοστογιέβσκι με το μικρό κορίτσι ως αφορμή γι΄ αυτόν να ονειρευτεί τον παράδεισο! 

Tuesday, November 15, 2016

«Παράδοξη Πατρίδα»

Την περασμένη Κυριακή η ελληνική παροικία Μονάχου είχε τη δυνατότητα να παρευρεθεί σε μια εκδήλωση της Λέσχης Ελλήνων Επιστημόνων σε συνεργασία με το Σύλλογο Ποντίων Μονάχου με επίκεντρο έναν άνθρωπο, η ζωή του οποίου έγινε ταινία και βραβεύτηκε μάλιστα το 2015 στο 17ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με το πρώτο βραβείο του κοινού. Ο λόγος για τον Ευστάθιο Χαϊτίδη, πρώην πρόεδρο των εν λόγω συλλόγων.

Τι κάνει, όμως, αλήθεια τη ζωή ενός ανθρώπου ταινία; Αν και ίσως στα περισσότερα μέλη της παροικίας αλλά και σε μεγάλο μέρος των Γερμανών η ιστορία του είναι γνωστή, εγώ ως νέος εδώ, ομολογώ πως δεν γνώριζα τίποτα. Έτσι όταν πρωτοπροτάθηκε αυτή η προβολή, αναρωτήθηκα τι τάχα το ιδιαίτερο θα είχε να διηγηθεί η ζωή του πρωταγωνιστή και αναζητώντας σχετικές πληροφορίες έμαθα τα εξής:

Γεννημένος στους Πύργους Εορδαίας του νομού Κοζάνης τον Δεκέμβριο του 1935 από οικογένεια προσφύγων του Πόντου, είδε σε ηλικία μόλις 8 ετών όλη την οικογένειά του εκτός του πατέρα του να χάνετε από τις θηριωδίες των Γερμανών στο χωριό του το ΄44. Λίγα χρόνια αργότερα μένει ορφανός και από πατέρα, όταν την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, ο πατέρας του καταδικάζεται σε θάνατο. Λίγο πριν εκτελεστεί, η εντολή που δίνει σε γράμμα στον γιο του είναι να σπουδάσει.

Αυτά ως εδώ σίγουρα αρκούν για να γίνει αντιληπτό το τραγικό της ιστορίας του κ. Χαϊτίδη. Αυτό, ωστόσο, που κάνει την ιστορία του ακόμη περισσότερο αξιοπρόσεκτη είναι ότι ο κ. Χαϊτίδης χρόνια αργότερα στην προσπάθειά του πάντα να εκπληρώσει την εντολή του πατέρα του θα καταλήξει στη Γερμανία, αναζητώντας ευκαιρίες που στην πατρίδα του δυσκολεύεται να βρει. Εκεί ξεπερνώντας τις ουκ ολίγες δυσκολίες, καταφέρνει να γίνει οδοντίατρος και να σταδιοδρομήσει επιτυχώς. Αποκτάει την οικογένειά του, φέρνοντας στον κόσμο, όπως ο πατέρας του, πέντε παιδιά. Κατά την περίοδο της χούντας η Ελλάδα του γυρνάει πάλι την πλάτη, καθώς λόγω της αντιδικτατορικής του δράσης τού αφαιρείται το ελληνικό διαβατήριο και λαμβάνει πολιτικό άσυλο από το γερμανικό κράτος.

Φαντάζομαι πως γίνεται τώρα σαφές τι κέντρισε το ενδιαφέρον του σκηνοθέτη Νίκου Ασλανίδη, ώστε να κινηματογραφήσει τη ζωή του κ. Χαϊτίδη στο έργο «Παράδοξη Πατρίδα». Ο πρώην δημοσιογράφος της ΕΡΤ3, ο πατέρας του οποίου επίσης κατάγεται από τους Πύργους, έχει καταγράψει πολλές ιστορίες για τα μαρτυρικά χωριά στην εκπομπή του «Αληθινά Σενάρια». Ο ίδιος σε δηλώσεις του στο Deutsche Welle αναφέρει πως ήθελε να δείξει την παραδοξότητα της ιστορίας του κ. Χαϊτίδη. «Σε οποιαδήποτε άλλη χώρα η περίπτωσή του θα είχε την προστασία του κράτους πρόνοιας. Η "μαμά" Ελλάς [ωστόσο] τον κυνηγάει συνεχώς και η "κακιά" Γερμανία τον υποδέχεται». Αυτό που συγκλόνισε το δημιουργό είναι η δύναμη που βρήκε ο Στάθης Χαϊτίδης να ξεπεράσει το σοκ που έζησε: «Τόλμησε να πάει στη χώρα που ξεκλήρισε την οικογένειά του και να μην περάσει στα παιδιά του το μίσος, αλλά να τα κάνει να γνωρίσουν την ιστορία του και να αγαπήσουν πραγματικά την πατρίδα τους, χωρίς φανατισμό. Από τη μια αγαπά την πατρίδα του, ακόμα κι αν τον αδίκησε. Από την άλλη, για τους Γερμανούς, δεν ξεχνά αλλά δεν μισεί».
 
Συμφωνώντας με το δημιουργό, στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή είδα αναμφίβολα ένα παράδειγμα προς μίμηση ανθρώπου που καταφέρνει με αξιοθαύμαστο τρόπο να φτιάξει τη ζωή του πάνω στα παιδικά συντρίμμια με υλικά την αισιοδοξία, το μεράκι για ζωή και το πείσμα στην ανθρωπιά. Για του λόγου το αληθές θα πρότεινα την παρακολούθηση της ταινίας, ευχόμενος να γίνει γνωστή σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό.



 Τρέιλερ του ντοκιμαντέρ «Παράδοξη Πατρίδα»