Thursday, June 15, 2017

Από τη μη πληρότητα της λογικής στην πληρότητα της ανθρωπιάς

Το 1931 ένας νεαρός τότε, βιεννέζος μαθηματικός, ένα χρόνο μετά το πέρας της διδακτορικής του διατριβής, δημοσιεύει ένα θεώρημα σύμφωνα με το οποίο για κάθε αξιωματικό σύστημα αρκετά ισχυρό ώστε να περιγράφει την αριθμητική των φυσικών αριθμών, υπάρχουν αληθείς προτάσεις για αυτούς τους αριθμούς που δεν μπορούν να αποδειχθούν. Πρόκειται για το μεγαλοφυή Κουρτ Γκέντελ (Kurt Gödel) και το μνημειώδες θεώρημα της μη πληρότητας της λογικής, το οποίο κατάφερε ένα καίριο χτύπημα στον άκρατο ορθολογισμό όλων εκείνων των επιστημόνων που έχοντας αποκηρύξει τις όποιες μεταφυσικές αναζητήσεις του ανθρώπου, πίστεψαν πως με τη λογική και μόνο μπορεί να κατακτηθεί η απόλυτη αλήθεια.

Σχεδόν έναν αιώνα μετά φαίνεται πως πολλοί σύγχρονοι επιστήμονες αγνοούν την πρόταση αυτή αν κρίνει κανείς από την υπεροψία και την αμετροέπειά τους, παριστάνοντας πως είναι σε θέση με την αυστηρή επιστήμη τους να τα εξηγήσουν όλα, ότι τα ξέρουν όλα. Και μαζί με τον Γκέντελ, μάλλον αγνοούν και την «αβεβαιότητα» του Χάιζενμπεργκ ή τη «σχετικότητα» του Αϊνστάιν και την επανάσταση που σήμαναν αυτές στην ιστορία των ανθρώπινων ιδεών για την αντίληψη της πραγματικότητας. 

«Μα καλά», θα πει κανείς, «ο λόγος για μια πολύ συγκεκριμένη μαθηματική απόδειξη και πώς περιμένεις να είναι στους περισσότερους γνωστή;». Θα τολμούσα, ωστόσο, να πω ότι δεν είναι ακριβώς έτσι και ότι προεκτάσεις της μπορούν κάλλιστα να θεωρηθούν από μια φιλοσοφική σκοπιά. Ο ίδιος ο Γκέντελ εξάλλου ερωτούμενος για το νόημα της μη πληρότητας σε άλλους χώρους της κοινωνίας ή της ψυχολογίας, απάντησε: «Μας δείχνει ότι μια κοινωνία που θέλει να προχωρήσει αποκλειστικά και μόνο με νόμους και κανόνες, δε θα μπορέσει να λύσει τα προβλήματα που της θέτει η ζωή. Το ίδιο ισχύει και για τα μεμονωμένα της μέλη».

Για να είμαι ειλικρινής θα πρέπει να ομολογήσω ότι και ΄γω ο
ίδιος, παρότι θετικός επιστήμονας με έλξη στα μαθηματικά, δεν είχα υπόψη το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ, μέχρι που μου επέστησε σχετικώς την προσοχή ο ευρηματικός Απόστολος Δοξιάδης που μαζί με την παρέα του με τρόπο αριστουργηματικό στο «Logicomix» καθώς και στο «Από την παράνοια στους αλγορίθμους» πραγματεύεται με έμπνευση καλλιτεχνική το θέμα. 

Και έκτοτε συγκλονισμένος μπήκα σε μπελάδες προβληματισμού... για να υποπτευθώ σιγά-σιγά ότι το εν λόγω θεώρημα καθιστά «επιστημονικά» σαφές ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι κάτι παραπάνω από μια ψυχρή λογική, τέτοια που θα μπορούσε εν τέλει να κωδικοποιηθεί και να περάσει στη μηχανή, εξισώνοντάς την με τον άνθρωπο. Ευτυχώς για την ανθρώπινη ύπαρξη διαποτίζεται κι από συναισθήματα, διακατέχεται κι από ένα πνεύμα ελεύθερο.

Με αυτόν το γνώμονα, κατά την άποψή μου, αναμένεται και η στάση του επιστήμονα. Έχοντας πάντα κατά νου το ερώτημα για το ρόλο του επιστήμονα, έρχεται αυτές τις μέρες να μου δώσει αφορμή το συνοδευτικό κείμενο της εξέτασης στο μάθημα της γλώσσας στις πρόσφατες φετινές πανελλαδικές, που φέρει τον τίτλο «Επιστήμη και επιστήμονες» με την υπογραφή του Γρηγόρη Σκαλκέα από μια ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών.

Ζητήθηκε λοιπόν από τους εξεταζόμενους μαθητές να αναπτύξουν την άποψή τους για το ρόλο της επιστήμης ως προς την αντιμετώπιση σύγχρονων προβλημάτων και ποιο θα πρέπει να είναι το ήθος του επιστήμονα στην εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού. Μιλώντας για πανελλήνιες αγχώθηκα ήδη και δυσκολεύομαι να επιχειρηματολογήσω εκτενώς μέσα από ωραία εκφραστικά μέσα και δομές, απ΄ αυτά δηλαδή που θα περίμεναν οι εξεταστές! Αναρωτιέμαι πάντως, τι άλλο θα μπορούσε να αναμένεται να ΄ναι ένας άνθρωπος που επ΄ ευκαιρία της επιστήμης του εξάσκησε το πνεύμα του, παρά υπεύθυνος ως προς μια κοινωνία δοκιμαζόμενη από πολλές προκλήσεις πνευματικής έκπτωσης και υποβάθμισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας; Μου μοιάζει άλλωστε τόσο στρεβλή η εικόνα ενός επιστήμονα απομονωμένου στο μικρόκοσμό του και μόνο, αδιάφορου να συνδράμει το σύνολο από το μετερίζι του. Μια φράση που μου ΄ρχεται εν προκειμένω στο μυαλό για να με εκφράσει λακωνικά (έτσι λακωνικά δε νομίζω όμως να πετύχαινα και πολύ υψηλή βαθμολογία στις πανελλήνιες!): «Το κακό θριαμβεύει στον κόσμο μια και οι καλοί δεν κάνουν τίποτα!».

Πάντως, ο διακεκριμένος γιατρός, κ. Σκαλκέας είχε επισημάνει σχετικά στην ομιλία του τα εξής (μεταφέρω με προσοχή μην τύχει και παραποιηθούν τα λεγόμενά του!):
«Για να παραμείνουν όμως οι στόχοι της επιστήμης ανθρωποκεντρικοί, κρίνεται απολύτως αναγκαίος ο επανακαθορισμός τους από "προσωπικότητες με υψηλά ηθικά ιδανικά", κατά τον Αϊνστάιν, δηλαδή από έντιμους, συνεπείς και ανιδιοτελείς, διορατικούς, ειλικρινείς και αντικειμενικούς ανθρώπους-επιστήμονες».

Monday, April 24, 2017

Ο Αϊ-Γιώργης ο... βιβλιοφόρος!


 
Η διπλή γιορτή στις 23 του Απρίλη*


Η 23η Απριλίου σήμαινε για μένα τις περισσότερες φορές ένα λόγο γιορτής: παρά το μπέρδεμα που συνήθως συνεπάγεται η ύπαρξη του δεύτερου ονόματος (φαντάσου πόσω μάλλον τώρα στο εξωτερικό!), δεδομένου ότι το πρώτο, αυτό με το οποίο είμαι κυρίως γνωστός δε γιορτάζεται με ευρέως γνωστή γιορτή (εκτός κι αν είσαι απ΄ την όμορφη Σκόπελο!), δέχτηκα από μικρός και επιδίωκα μετά χαράς να λαμβάνω τις ευχές του Αϊ-Γιώργη. Νιώθοντας έτσι κι εγώ κατά τι κομμάτι του μάλλον πιο πολυπληθούς γκρουπ της ελληνικής κοινωνίας υπό συγκεκριμένο όνομα, όλων των Γιώργηδων, εξ αυτών που πρωτοστατούν πάντα στον εορτασμό της πάνω εκκλησίας του χωριού μου, εκεί όπου κάθε παραμονές του πολιούχου ετοιμάζεται το κεσκέκ, ένα απ΄ τα πιο νόστιμα ποντιακά εδέσματα. Σίγουρα μαζί με μένα το χαιρόταν πολύ τότε κι ο συνονόματος παππούς μου ο συγχωρεμένος!

Και φέτος παραμονές ετούτης της γιορτής μού πέφτει για πρώτη φορά στην αντίληψη πως κατά την ημερομηνία αυτή έχει καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια από την UNESCO κι ένας ακόμη εορτασμός συμβολικός, o οποίος νιώθω επίσης ότι με αφορά, και μάλιστα για λόγο για τον οποίο δε διάλεξε κάποιος άλλος για μένα αλλά χάριν κάποιας αγάπης. Ο λόγος για το βιβλίο και την αντίστοιχη Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου. Και δεν πρόκειται για τυχαία επιλογή της ημερομηνίας αφού τότε εν έτει 1616 κατά απίστευτη σύμπτωση έφυγαν από τη ζωή δύο πολύ μεγάλα ονόματα των γραμμάτων παγκοσμίως: ο ισπανός συγγραφέας του Δον Κιχώτη, Μιγκέλ Ντε Θερβάντες και ο άγγλος δραματουργός Γουίλιαμ Σαίξπηρ.

Εντάξει, πρέπει να παραδεχτώ ότι όπως όλες οι σχέσεις ζωής δεν ξεκινούν πάντα με τον πιο ευνοϊκό τρόπο, έτσι και το βιβλίο μπήκε λίγο αργά στη ζωή μου με τη σημασία που ΄χει σήμερα. Πράγματι, κατά την εποχή των σχολικών μου χρόνων κάτι δεν είχε γίνει απ΄ όσο φαίνεται καλά και τον ελεύθερό μου χρόνο κάθε άλλο παρά με την παρέα ενός βιβλίου προτιμούσα να τον περνάω. Έπρεπε να φτάσω έπειτα έφηβος για να πειστώ, δεν ξέρω κι εγώ ακόμη πώς, από την όχι και τόσο συμπαθή φιλόλογο του σχολείου για το ανάγνωσμα ενός προτεινόμενου έργου. Κι ήταν τότε που ο Ηλίας Βενέζης με πήρε από χέρι και με ταξίδεψε σιγά-σιγά στο μαγευτικό κόσμο της Αιολικής Γης, με τα μάτια ενός παιδιού στον κόσμο κάτω από τα Κιμιντένια όρη της Μικράς Ασίας, αποκρύπτοντας τις κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις που σιγόβραζαν στο παρασκήνιο, τη σημασία των οποίων έμελε να μάθω αργότερα, υποψιαζόμενος πια τι είχε ολότελα χαθεί. Και κάπως έτσι με συνεπήρε το διάβασμα και σταδιακά περνώντας από κόσμους ρομαντικούς, ό,τι πρέπει για τα μάτια ενός εφήβου, όπως π.χ. αυτόν που επιδέξια είχε πλάσει η Αλκυόνη Παπαδάκη στο Αμάν... Αμάν!, και πάντα παρά το φόρτο διαβάσματος των «υποχρεωτικών» βιβλίων του εκάστοτε προγράμματος σπουδών, γινόμουν
δειλά-δειλά διατεθειμένος να βρω κάπου-κάπου μια  ευκαιρία για μια φανταστική ή εκπαιδευτική εξόρμηση μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου. Μέχρι που έφτασα στο Ντοστογιέφσκι κι εκεί πια η τυχόν ευκαιρία στη γεμάτη καθημερινότητα έγινε εθισμός!

Βέβαια, η αλήθεια είναι ότι η σχέση αυτή επισφραγίστηκε απ΄ όταν άφησα τα πάτρια εδάφη για τους άγνωστους δρόμους του εξωτερικού. Μάλλον η ανάγκη επαφής μέσω της γλώσσας με ό,τι είχα αφήσει πίσω ή η ανάγκη ερμηνείας του μέσα από δοκίμια και μελέτες ή ακόμη φιλοσοφώντας, θα πρέπει να ΄ταν που συνέβαλαν σ΄ αυτό. Σε παρόμοιο πλαίσιο με την ανάγκη επικοινωνίας μέσω αυτών των αράδων που διαβάζεις εδώ. Ίσως απλά κι από αντίδραση ζώντας στην εποχή πλέον της ψηφιακής παντοκρατορίας και υπερπληροφόρησης, που όπως πάντα χρειάζεται να νιώσεις την απειλή ότι χάνεις κάτι για να το εκτιμήσεις.

Ευχή μου με αφορμή αυτόν το συμβολικό εορτασμό να έρθουν όσοι περισσότεροι νέοι άνθρωποι γίνεται σε επαφή με το βιβλίο, όντας σίγουρος ότι όλο και κάποιοι θα κλείσουν εισιτήρια για τα ατέλειωτα ταξίδια του νου σε κόσμους ανεξερεύνητους που μόνο οι σελίδες κάποιου βιβλίου μπορούν να υποσχεθούν. Και πού ξέρεις, αυτοί οι αναγνώστες με διευρυμένους τους ορίζοντες μπορεί αύριο μεθαύριο να είναι σε θέση να κάνουν τον κόσμο μας καλύτερο. Απ΄ αυτή την άποψη το χάρηκα ιδιαιτέρως και γιόρτασα φέτος διπλά στις 23 του Απρίλη!


© Vladimir Kush, 
«Το διάβασμα μας κάνει όλους μετανάστες. Μας παίρνει μακριά από τα σπίτια μας, αλλά το σπουδαιότερο, μας βρίσκει σπίτια παντού». - Jean Rhys



* Σύνθεση βασισμένη σε φωτογραφική λήψη της εικόνας του Αϊ-Γιώργη από τον Ricardo André Frantz και εικόνα φόντου από την ιστοσελίδα http://www.sierra2.org.

Saturday, April 8, 2017

Μαγικές λύσεις


Τροφή για σκέψη για το θέμα της συμμετοχής στη σφαίρα των κοινών, που τόσο με έχει κατά καιρούς απασχολήσει στη αναζήτηση καλύτερων συλλογικών κοινωνικών προοπτικών, από κάποιον σπουδαίο αντισυμβατικό ή αντισυστημικό στοχαστή της εποχής μας. Ορίστε, λοιπόν, τι απαντά ο Noam Chomsky όταν ερωτάται σχετικώς:

«Μαθαίνουμε δοκιμάζοντας. Δεν μπορούμε να ξεκινήσουμε τώρα, με όσα γνωρίζουμε και κατανοούμε σήμερα, και να πούμε: Εντάξει, ας σχεδιάσουμε μια ελεύθερη  [καλύτερη] κοινωνία. Πρέπει να αποκτήσουμε ενόραση και κατανόηση που να μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε βήμα βήμα προς αυτόν το σκοπό. Όπως και σε κάθε άλλο τομέα, όσο περισσότερα κάνεις, τόσο περισσότερα μαθαίνεις. Σχετίζεσαι με άλλους ανθρώπους και δημιουργείς οργανώσεις, και απ΄ αυτές τις κινήσεις αναφύονται νέα προβλήματα, νέες μέθοδοι, καινούργιες στρατηγικές.

»Αν κάποιος μπορούσε να ανακαλύψει μια γενική, συνολική στρατηγική, όλοι θα ήταν ευχαριστημένοι, αλλά αυτό δεν έχει συμβεί τα τελευταία δύο χιλιάδες χρόνια.

[…]

»Πώς θα μπορούσαμε να χαράξουμε μια γενική στρατηγική υπερνίκησης των αυταρχικών θεσμών; Νομίζω ότι τέτοιου είδους ερωτήματα τα κάνουν άνθρωποι που δε θέλουν να εμπλακούν. Όταν εμπλέκεσαι στην πάλη, προκύπτουν πολλά προβλήματα τα οποία μπορείς [πρέπει] να επεξεργαστείς.

»Αυτό δε γίνεται με το πάτημα ενός κουμπιού. Γίνεται με παθιασμένη, επικεντρωμένη δουλειά που σιγά σιγά αναπτύσσει την κατανόηση και τις σχέσεις των ανθρώπων, ημών των ιδίων, μαζί με υποστηρικτικά συστήματα και εναλλακτικούς θεσμούς. Τότε κάτι μπορεί να πετύχουμε».


(c) alphaspirit www.fotosearch.gr


Saturday, February 4, 2017

Οι «οκτώ», η ελληνική Δικαιοσύνη και ένας κόσμος στο παρά... 2,5'


Την ώρα που καταξιωμένοι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την κατάσταση του πλανήτη, η απόφαση ενός ανώτατου δικαστηρίου σε μια γωνιά αυτού του πλανήτη έρχεται ως σπίθα ελπίδας! Τι κι αν αυτή η γωνιά έχει κατά το παρελθόν φωτίσει ουκ ολίγες φορές τον κόσμο, σήμερα δεν είναι και τόσο αυτονόητο ούτε από κει, ούτε δυστυχώς κι από τις περισσότερες άλλες γωνιές του!


Το 1947 τα μέλη του Συμβουλίου Επιστήμης και Ασφάλειας του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Bulletin of Atomic Scientists φτιάχνουν το αποκαλούμενο ως «Ρολόι της Αποκάλυψης», ως ένα συμβολικό μέσο προειδοποίησης των κινδύνων για την Γη και την ανθρωπότητα που τίθενται από έναν πυρηνικό πόλεμο. Τότε τοποθέτησαν τους δείκτες στα επτά λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα. Έκτοτε οι δείκτες έχουν μετακινηθεί 19 φορές, φθάνοντας μόλις 2 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα το 1953, όταν οι ΗΠΑ αποφάσισαν να κατασκευάσουν τη βόμβα υδρογόνου, αλλά και 17 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα το 1991 με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Στο μεταξύ κίνδυνοι που λαμβάνονται υπόψη έχουν διευρυνθεί εκτός της πυρηνικής απειλής για να συμπεριληφθούν άλλες ρεαλιστικές απειλές. Φέτος είναι η πρώτη φορά από το 1953 που το ρολόι δείχνει τόσο κοντά στα μεσάνυχτα-καταστροφή. O λόγος γι΄ αυτό όπως εξηγεί το Συμβούλιο «η μεγάλη άνοδος του εθνικισμού στον κόσμο, οι δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με τα πυρηνικά όπλα, η υπερθέρμανση του πλανήτη, η επιδείνωση των συνθηκών ασφάλειας παγκοσμίως καθώς επίσης και η ολοένα και μεγαλύτερη άγνοια των επιστημονικών επιτευγμάτων». 

Κι ενώ κάπως έτσι δυσοίωνο διαγράφεται δυστυχώς το μέλλον, την προηγούμενη βδομάδα δόθηκε στη μικρή Ελλάδα μια πρώτης τάξης ευκαιρία για να αποδειχθεί στην πράξη η λεγόμενη ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και μαζί μ΄ αυτήν όλες οι δημοκρατικές αξίες, όταν ο Άρειος Πάγος απέρριψε το πιεστικό αίτημα για την έκδοση των οκτώ Τούρκων στρατιωτικών που η Άγκυρα κατηγορεί ως προδότες, ως επίδοξους πραξικοπηματίες. Μια απόφαση που μόνο εύκολη δεν ήταν, όπως έδειξε η πορεία της υπόθεσης από τις 16 Ιουλίου, οπότε οι οκτώ έφθασαν στην Αλεξανδρούπολη με ελικόπτερο και ζήτησαν άσυλο. Άλλά από τη στιγμή που η επίθεση της τουρκικής κυβέρνησης εναντίον της Δικαιοσύνης και εναντίον του κράτους δικαίου έλαβε διαστάσεις πογκρόμ, οι Έλληνες δικαστές στην ουσία δεν είχαν άλλη επιλογή.

"Η απόρριψη του αιτήματος της Τουρκίας εκθέτει τη χώρα μας σε απρόβλεπτες συνέπειες, αλλά η έκδοση των «οκτώ» θα αποτελούσε ανεξίτηλο στίγμα σε ένα λαό που τα μόνα που του έχουν απομείνει μέσα στην ατελείωτη κρίση και την υποτίμηση της περιουσίας και του ονόματός του είναι η περηφάνια και τα δημοκρατικά ιδεώδη", όπως εύστοχα παρατηρεί ο Ν. Κωνσταντάρας στην «Καθημερινή». Και συνεχίζει: "Η έκδοση των οκτώ θα έπληττε όχι μόνον το κύρος της ελληνικής Δικαιοσύνης αλλά και την ίδια την ιδέα της Δικαιοσύνης. Θα στιγμάτιζε όλους τους Έλληνες, των οποίων οι μύθοι, η λογοτεχνία, η Ιστορία αποτελούνται από γενναίες αποφάσεις και ενίοτε απέλπιδες πράξεις κατά του «δίκαιου» του ισχυρού. Η χθεσινή απόφαση ίσως αποδειχθεί επιζήμια στο άμεσο μέλλον, αλλά μέσα στον ζόφο της εποχής, είναι ανάσα και ανάταση για μια στιγμή σε αυτή την ανηφόρα δίχως τέλος".

Thursday, December 29, 2016

Κάνε κάτι, λοιπόν!

Κείμενο εισαγωγικό σε συνέντευξη της προέδρου μιας οργάνωσης με αξιέπαινο έργο για τους αυξανόμενους δυστυχώς αστέγους στους δρόμους της Αθήνας, της «Γέφυρας», στο οποίο έτυχε παραμονές της Γιορτής να πέσω πάνω, είχε ως εξής:

«Κάθε Χριστούγεννα νιώθουμε όλοι ένα τσίμπημα στην καρδιά. Καθώς πηγαίνουμε προς το σπίτι με τα ψώνια – κάτι λίγα για το καλό, μη νομίζεις, πάνε οι καλές εποχές – βλέπουμε εκείνο το κοριτσάκι στη γωνία και σπαράζει η καρδιά μας. Την Πρωτοχρονιά είναι ακόμα εκεί το τσίμπημα γιατί δεν μας αφήνουν σαν ανθρώπους να χαρούμε λίγο. Όπως βγαίνουμε από την αγορά, είναι εκείνος ο σκυφτός ο άνθρωπος – πόσων χρονών είναι, τον κάνεις 30, τον κάνεις και 300 – και θα του δίναμε κάτι, αλλά είναι και τα δύο χέρια πιασμένα από τις σακούλες. Και τι να πρωτοκάνεις; Πρόσφυγες, μετανάστες, φτώχεια, απελπισία, πού να πρωτοδώσεις; Άντε καημένε, εσένα ποιος σου έδωσε; Μόνος σου τα βγάζεις πέρα. Η πολιτεία τι κάνει; Ακούγεται λογικό, έτσι; 

»Έχω φίλο έναν πιτσιρικά. Για να πω την αλήθεια, είναι ο γιος μου και δεν είναι πια πιτσιρικάς. Αλλά είμαστε φίλοι και αυτό που θα σας πω το έλεγε όταν ήταν πολύ πιτσιρικάς: "Αν όλοι θυσιάζονταν για όλους, κανείς δεν θα χρειαζόταν να θυσιαστεί για κανέναν". Δεν είπαμε να κάνεις τα πάντα. Αλλά, κάνε κάτι!»

Κάνε κάτι, λοιπόν! Αυτή η προτροπή έρχεται να ξυπνήσει το συχνό προβληματισμό μου, και συνάμα απογοήτευση: γιατί τελικά τόσο δύσκολα συγκινούνται άνθρωποι κατά τ΄ άλλα προβληματιζόμενοι και με ανησυχίες, ώστε να λάβουν δράση προσφοράς προς το συνάθρωπο, δράση σε συλλογικό επίπεδο, δράση πέρα του στενού εγωιστικού πλαισίου; Αφήνοντας την «επανάσταση του καναπέ», της εύκολης κριτικής εξ αποστάσεως, την ασφάλεια πίσω από την οθόνη του υπολογιστή, έτσι που εν τέλει να μπορούν να επιβεβαιωθούν στην πράξη οι όποιες ευγενείς απόψεις τους. Του εαυτού μου φυσικά μη εξαιρουμένου!

Δίχως αμφιβολία οι ρυθμοί ζωής που επιβάλλονται πλέον σήμερα είναι τόσο δύσκολοι που δεν επιτρέπουν εύκολα περιθώρια τέτοιων δράσεων. Δράσεων που διεκδικούν πολύτιμο κομμάτι από τον περιορισμένο διαθέσιμο ελεύθερο χρόνο μας. Και εκτός αυτού, δεν έχω επίσης την παραμικρή αμφιβολία ότι ο σύγχρονος πολιτισμός έχει καταστήσει οτιδήποτε ανιδιοτελές κάθε άλλο παρά ελκυστικό, μετρώντας τα πάντα με το συνεπαγόμενό κέρδος τους.

Ο αντίλογος λέει, ωστόσο, πως θέτοντας τον εαυτό σου στην υπηρεσία των άλλων δίνεις χαρά σε σένα τον ίδιο, χαρά μη μετρήσιμη με οικονομικούς όρους. Και προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση κάνει λόγο ουσιαστικά το μήνυμα των ημερών των Χριστουγέννων: μακάριος όποιος στο βρέφος της Bηθλεέμ βλέπει τη δυνατότητα τη χαρισμένη στον άνθρωπο για την υπαρξιακή ελευθερία, μέσα από την οδό της αυταπάρνησης και πλήρους κοινωνίας με τους συνανθρώπους.

Ο Ντοστογιέβσκι το λέει καλύτερα στο «Όνειρο ενός γελοίου»: «Η ουσία είναι να αγαπάς τον πλησίον σου σαν το εαυτό σου, αυτό είναι όλο και δε χρειάζεται τίποτε άλλο: αμέσως θα μάθεις πώς χτίζεται ο παράδεισος. Κι όμως αυτό δεν είναι παρά μια πολύ παλιά αλήθεια, που την έχουμε διαβάσει και αναμασήσει δισεκατομμύρια φορές, μα που δεν έπαψε να παραμένει αποτελεσματική».

Κόντρα στη συνήθη επιφανειακότητα των ημερών την περιορισμένη στο γιορτινό διάκοσμο και το συναισθηματισμό, μια πρόσκληση για μετοχή σε αυτό τον τρόπο υπάρξεως, λοιπόν, η γιορτή η επαναλαμβανόμενη κάθε τέλος του χρόνου. Καλά Χριστούγεννα!


Το συναπάντημα του «γελοίου» του Ντοστογιέβσκι με το μικρό κορίτσι ως αφορμή γι΄ αυτόν να ονειρευτεί τον παράδεισο! 

Tuesday, November 15, 2016

«Παράδοξη Πατρίδα»

Την περασμένη Κυριακή η ελληνική παροικία Μονάχου είχε τη δυνατότητα να παρευρεθεί σε μια εκδήλωση της Λέσχης Ελλήνων Επιστημόνων σε συνεργασία με το Σύλλογο Ποντίων Μονάχου με επίκεντρο έναν άνθρωπο, η ζωή του οποίου έγινε ταινία και βραβεύτηκε μάλιστα το 2015 στο 17ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με το πρώτο βραβείο του κοινού. Ο λόγος για τον Ευστάθιο Χαϊτίδη, πρώην πρόεδρο των εν λόγω συλλόγων.

Τι κάνει, όμως, αλήθεια τη ζωή ενός ανθρώπου ταινία; Αν και ίσως στα περισσότερα μέλη της παροικίας αλλά και σε μεγάλο μέρος των Γερμανών η ιστορία του είναι γνωστή, εγώ ως νέος εδώ, ομολογώ πως δεν γνώριζα τίποτα. Έτσι όταν πρωτοπροτάθηκε αυτή η προβολή, αναρωτήθηκα τι τάχα το ιδιαίτερο θα είχε να διηγηθεί η ζωή του πρωταγωνιστή και αναζητώντας σχετικές πληροφορίες έμαθα τα εξής:

Γεννημένος στους Πύργους Εορδαίας του νομού Κοζάνης τον Δεκέμβριο του 1935 από οικογένεια προσφύγων του Πόντου, είδε σε ηλικία μόλις 8 ετών όλη την οικογένειά του εκτός του πατέρα του να χάνετε από τις θηριωδίες των Γερμανών στο χωριό του το ΄44. Λίγα χρόνια αργότερα μένει ορφανός και από πατέρα, όταν την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, ο πατέρας του καταδικάζεται σε θάνατο. Λίγο πριν εκτελεστεί, η εντολή που δίνει σε γράμμα στον γιο του είναι να σπουδάσει.

Αυτά ως εδώ σίγουρα αρκούν για να γίνει αντιληπτό το τραγικό της ιστορίας του κ. Χαϊτίδη. Αυτό, ωστόσο, που κάνει την ιστορία του ακόμη περισσότερο αξιοπρόσεκτη είναι ότι ο κ. Χαϊτίδης χρόνια αργότερα στην προσπάθειά του πάντα να εκπληρώσει την εντολή του πατέρα του θα καταλήξει στη Γερμανία, αναζητώντας ευκαιρίες που στην πατρίδα του δυσκολεύεται να βρει. Εκεί ξεπερνώντας τις ουκ ολίγες δυσκολίες, καταφέρνει να γίνει οδοντίατρος και να σταδιοδρομήσει επιτυχώς. Αποκτάει την οικογένειά του, φέρνοντας στον κόσμο, όπως ο πατέρας του, πέντε παιδιά. Κατά την περίοδο της χούντας η Ελλάδα του γυρνάει πάλι την πλάτη, καθώς λόγω της αντιδικτατορικής του δράσης τού αφαιρείται το ελληνικό διαβατήριο και λαμβάνει πολιτικό άσυλο από το γερμανικό κράτος.

Φαντάζομαι πως γίνεται τώρα σαφές τι κέντρισε το ενδιαφέρον του σκηνοθέτη Νίκου Ασλανίδη, ώστε να κινηματογραφήσει τη ζωή του κ. Χαϊτίδη στο έργο «Παράδοξη Πατρίδα». Ο πρώην δημοσιογράφος της ΕΡΤ3, ο πατέρας του οποίου επίσης κατάγεται από τους Πύργους, έχει καταγράψει πολλές ιστορίες για τα μαρτυρικά χωριά στην εκπομπή του «Αληθινά Σενάρια». Ο ίδιος σε δηλώσεις του στο Deutsche Welle αναφέρει πως ήθελε να δείξει την παραδοξότητα της ιστορίας του κ. Χαϊτίδη. «Σε οποιαδήποτε άλλη χώρα η περίπτωσή του θα είχε την προστασία του κράτους πρόνοιας. Η "μαμά" Ελλάς [ωστόσο] τον κυνηγάει συνεχώς και η "κακιά" Γερμανία τον υποδέχεται». Αυτό που συγκλόνισε το δημιουργό είναι η δύναμη που βρήκε ο Στάθης Χαϊτίδης να ξεπεράσει το σοκ που έζησε: «Τόλμησε να πάει στη χώρα που ξεκλήρισε την οικογένειά του και να μην περάσει στα παιδιά του το μίσος, αλλά να τα κάνει να γνωρίσουν την ιστορία του και να αγαπήσουν πραγματικά την πατρίδα τους, χωρίς φανατισμό. Από τη μια αγαπά την πατρίδα του, ακόμα κι αν τον αδίκησε. Από την άλλη, για τους Γερμανούς, δεν ξεχνά αλλά δεν μισεί».
 
Συμφωνώντας με το δημιουργό, στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή είδα αναμφίβολα ένα παράδειγμα προς μίμηση ανθρώπου που καταφέρνει με αξιοθαύμαστο τρόπο να φτιάξει τη ζωή του πάνω στα παιδικά συντρίμμια με υλικά την αισιοδοξία, το μεράκι για ζωή και το πείσμα στην ανθρωπιά. Για του λόγου το αληθές θα πρότεινα την παρακολούθηση της ταινίας, ευχόμενος να γίνει γνωστή σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό.



 Τρέιλερ του ντοκιμαντέρ «Παράδοξη Πατρίδα»

Sunday, October 30, 2016

Αν ο Dylan νομπελίστας λογοτέχνης, γιατί όχι ο Trump πρόεδρος των ΗΠΑ

Και το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας απονέμεται στον... Bob Dylan!!! Για καθίστε, ρε παιδιά, μπερδέψαμε τις κατηγορίες; Καμία από τις συνήθεις εικασίες πριν την επίσημη ανακοίνωση της απόφασης της Ακαδημίας δε νομίζω να είχε προβλέψει αυτό το αποτέλεσμα. Η σχετική επιτροπή έκανε σίγουρα την έκπληξη. Εξάλλου, ζούμε στην εποχή του θεάματος και του συναισθηματισμού, τόσο μάλιστα που απ΄ ό,τι φαίνεται ήταν αρκετά αυτά για να παραγκωνίσουν άλλου είδους ποιοτικά κριτήρια. Απ΄ αυτή την άποψη, όχι άδικα κατά τη γνώμη μου ασκείται σκληρή κριτική απ΄ τον Tim Stanley της βρετανικής Telegraf. Και να φανταστεί κανείς ότι κατά τ΄ άλλα αναγνωρίζω στο πρόσωπο του τραγουδοποιού έναν εμπνευσμένο καλλιτέχνη.

Ιδού, λοιπόν, τι γράφει ο Stanley, όπως το μετέφρασε iefimerida:
"Στον Μπομπ Ντίλαν έχει απονεμηθεί το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Γιατί όχι; Αν η Ακαδημία μπορεί να δώσει βραβείο Ειρήνης στον Χένρι Κίσινγκερ, τότε μπορεί να δώσει βραβείο Λογοτεχνίας σε έναν άνθρωπο που δεν έχει γράψει ποτέ του λογοτεχνία.

Αυτό δεν είναι θέμα γούστου. Ο Μπομπ Ντίλαν είναι ένας μεγάλος καλλιτέχνης φολκ μουσικής, ίσως ο μεγαλύτερος εν ζωή. Ωστόσο, το Νόμπελ δεν δίδεται με βάση τι αρέσει στον κόσμο (αν ήταν έτσι η Ντορίς Λέσινγκ δεν θα είχε κερδίσει), αλλά στην ικανότητα που συνδυάζεται με τον ιδεαλισμό. Ο Μπομπ Ντίλαν έχει και τα δύο, αλλά το περιεχόμενο του έργου του υπολείπεται κατά πολύ των νικητών στο πρόσφατο παρελθόν: Γέατς, Γκάιντ, Ο' Νιλ, Σόλτζενιτσιν κλπ. Η κλίμακα παραγωγής και η θεματική πυκνότητα των κειμένων τους ξεπερνά τον Μπομπ Ντίλαν έτη φωτός. Είναι ένα αμυδρό αστέρι που γρατζουνά μια κιθάρα. Είναι ήλιοι γύρω από τους οποίους μπορούμε να βρισκόμαστε σε τροχιά. Είμαστε αρκετά τυχεροί να ζούμε ανάμεσά τους σήμερα.

Αν η επιτροπή ήθελε έναν Αμερικάνο, θα μπορούσε να επιλέξει τον Ντον Ντε Λίλο, Φίλιπ Ροθ, ή ακόμη γιατί όχι και τον Τόμας Πάινκον. Δεν έκαναν αυτή την επιλογή. Γιατί λοιπόν το έκαναν; Νοσταλγία, πολιτική, για να ευχαριστήσει το πλήθος; Και αν η αναγνωρισιμότητα είναι ο στόχος, γιατί δεν το κέρδισαν ο Λέοναρντ Κόεν ή ο Πολ Μακ Κάρτνεϊ. Γιατί όχι ο Ντέμπι Χάρι, που οι τρελοί νομίζουν ότι εφηύρε την ραπ. Επιπλέον, γιατί να δώσουν έτσι ένα βραβείο στο οποίο δεν εκλέγεσαι, αλλά επιλέγεσαι για το επίτευγμα και το έργο σου. Αυτό είναι το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Δεν είναι το Σουηδικό «Got Talent».

Ο καθένας μπορεί να γιορτάζει τον θάνατο της ποιότητας, ο καθένας φαντάζεται ότι η εξάλειψη του ελιτισμού οδηγεί στη δικαιοσύνη. Η κουλτούρα που δίνει στον Μπομπ Ντίλαν ένα βραβείο λογοτεχνίας, είναι ένας πολιτισμός που κάνει τον Ντόναλντ Τραμπ πρόεδρο των ΗΠΑ. Μια κουλτούρα που αδιαφορεί για τα προσόντα και ενδιαφέρεται για τις συναισθηματικές ανάγκες. Δεν είναι τόσο μακριά από το «Ντίλαν γιατί μου αρέσει» το «Τραμπ γιατί νιώθω σαν και αυτόν».

Θα με πουν εκκεντρικό, σνομπ, ελιτίστικο κλπ. Σε αυτό το σημείο, δεν με νοιάζει. Ο πολιτισμός είναι αποδεδειγμένα φτωχότερος από ό,τι πριν δεκαετίες και αυτό έχει αντίκτυπο στην πολιτική. Κάθε χρόνο, τα πρότυπα φαίνεται να γλιστράνε προς τα κάτω και κάτι που κάποτε θεωρούνταν παράλογο, τώρα είναι απολύτως φυσιολογικό. Δεν ξέρω πού θα σταματήσει όλο αυτό. Ίσως το 2025 με ένα βραβείο Νόμπελ στον Ντόναλντ Τραμπ για τα λυρικά tweet του".

Το αγγλικό κείμενο εδώ.